El dokuması halı evde yıkanmamalıdır. Evde yapılabilecek bakım düzenli süpürme, halıyı döndürme, dökülmeleri kuru bezle emdirme ve güveye karşı önlem almaktır. Tam yıkama, her rengi tek tek test eden ve yünü tanıyan bir uzmanın işidir; uzmanda en fazla 30 °C suyla yapılan yıkamanın ardından halı kontrollü bir ortamda 24-48 saatte kurur. Bunun nedeni düğümlü yapının, doğal boyaların ve pamuk çözgünün suya farklı tepki vermesidir.
El dokuması halıyı nasıl tanırsınız?
Halıyı ters çevirin. El dokuması halıda desen arka yüzde de ön yüz kadar nettir ve her düğüm ayrı ayrı görülebilir; düğümler hafif düzensizdir. Saçaklar sonradan dikilmemiş, halının çözgü ipliklerinin uzantısıdır. Makine dokumasında arka yüz düzenli ve ızgara görünümlüdür, saçaklar ise genellikle dikilmiştir. El tuftesi halılarda ise arka yüz bir kumaş ve tutkalla kaplıdır, desen görünmez. Bu üç tür birbirinden çok farklı bakım ister. IICRC, el tuftesi halıların lateks tutkalla bir arada durduğunu ve tutkal kuruyup bozuldukça yapının çözülmeye başladığını belirtir.
El dokuması halı neden evde yıkanmaz?
Birinci neden renk akmasıdır. El dokuması halılarda kullanılan boyalar, özellikle eski parçalarda, suya karşı farklı dayanıklılıktadır. IICRC, bazı halıların koyu ton elde etmek için fazla boyandığını ve ilk yıkamada akma eğilimi gösterdiğini, önceki akmaların halının arka yüzünden anlaşılabileceğini belirtir. İkinci neden çekmedir: yün hav ile pamuk çözgü ıslandığında farklı oranlarda çeker ve halı dalgalanabilir ya da kenarları kıvrılabilir. Üçüncü neden kurumadır: sık düğümlü kalın yapı suyu uzun süre tutar, evde yeterli hava akımı sağlanamazsa çözgü iplikleri çürüyebilir. IICRC bu tür halıların ev yerine kontrollü yıkama tesislerinde temizlenmesini önerir.
El dokuması halıda günlük bakım nasıl yapılır?
- Haftada bir, emiş gücü orta, döner fırçası kapalı ya da düşük ayarda süpürün.
- Tüy yönünü belirleyin: elinizi halı üzerinde gezdirdiğinizde pürüzsüz hissedilen yön tüy yönüdür, süpürgeyi bu yönde kullanın.
- Saçakları süpürgeye çektirmeyin; saçak bölgesini elle ya da başlığı kaldırarak temizleyin.
- Yılda bir ya da iki kez halıyı ters çevirip arka yüzünü süpürün; düğümler arasındaki kum dışarı çıkar.
- Halıyı altı ayda bir 180 derece döndürün ve güneş alan pencerelerde perde kullanın.
El dokuması halıya bir şey döküldüğünde ne yapılır?
Kuru beyaz bir bezle, ovmadan, bastırarak emdirin. Altına da kuru havlu koyun. Ardından soğuk suyla hafif nemlendirilmiş bezle dışarıdan merkeze çalışın; bölgeyi ıslatmayın. Kan ve süt gibi protein lekelerinde sıcak su kullanmayın. Herhangi bir renk beze geçerse çalışmayı hemen durdurun ve bölgeyi vantilatörle kurutun. İdrar, şarap ve kahve gibi lekeler yünün boyasıyla etkileşebileceği için halıyı birkaç gün içinde uzmana götürmek en güvenli yoldur.
Dikkat: El dokuması halılarda halı yıkama makinesi, buharlı temizleyici ve hortumla yıkama renk akması ve çekme riskini çok artırır. Çamaşır suyu, amonyak ve oksijenli ağartıcılar yünün boyasını açar. Kimyasalları birbirine karıştırmayın.
Uzmanda doğru yıkama nasıl olmalı?
İyi bir uzman halıyı teslim alırken durumunu, varsa yırtık, güve izi ve eski akmaları kayıt altına alır. Halı önce ters çevrilerek mekanik yolla tozundan arındırılır; el dokuması halılarda tozun büyük kısmı bu aşamada çıkar. Her renk test edilir, gerekirse boya sabitleyici kullanılır. Yıkama en fazla 30 °C suyla ve yün için uygun şampuanla yapılır, ardından bol durulama ve hafif asidik son durulama gelir. Halı santrifüjle sıkılır ve kontrollü hava akımı olan bir odada 24-48 saatte kurutulur. Saçaklar ayrıca ve nazikçe temizlenir.
El dokuması, makine dokuması ve el tuftesi
| Özellik |
El dokuması |
Makine dokuması |
El tuftesi |
| Arka yüz |
Desen net, düğümler görünür |
Düzenli ızgara |
Kumaş ve tutkal |
| Saçak |
Çözgünün devamı |
Genelde dikilmiş |
Dikilmiş |
| Evde yıkama |
Hayır |
Lif türüne göre |
Hayır, tutkal bozulur |
| Ömür |
Çok uzun |
Orta-uzun |
Görece kısa |
Saçaklar nasıl korunur?
Saçaklar el dokuması halının en çok yıpranan bölümüdür ve çoğunlukla pamuktan yapılır. Süpürge saçakları emip kopardığında halının çözgüsü de zarar görür. Saçakları elle ya da geniş dişli bir tarakla düzeltin, asla çekmeyin ve kesmeyin. Saçak uçlarındaki düğüm sırası açılmaya başladıysa, bu bölge halının kenarını tutan son engeldir; açılma halının gövdesine ilerlemeden onarım yaptırın. IICRC, kolay kopan saçakların her tür temizlikte daha fazla zarar görebileceğini ve kirli saçakların kontrollü yıkama tesislerinde temizlenmesini önerir.
El dokuması halı nasıl saklanır?
Halıyı profesyonel olarak temizletip tamamen kuru şekilde, tüy yüzü içe gelecek biçimde tüy yönünde rulo yapın. Katlamak çözgü ipliklerini kırar. Pamuklu bir örtüyle sarın, plastik kullanmayın. Kuru, serin ve karanlık bir yerde, yerden yüksekte ve yatay saklayın; birkaç ayda bir açıp güve kontrolü yapın.
Yaygın hatalar
- Halıyı halı yıkama makinesiyle ya da balkonda hortumla yıkamak.
- Saçakları çekerek ya da keserek düzeltmeye çalışmak.
- Kenar ve saçak açılmalarını yıkamadan önce onarmamak.
- Halıyı yıllarca aynı yönde bırakıp tek taraflı solmaya yol açmak.
